23 may. 2018

Resumo do Informe Técnico Intermedio de Proxectos de Cooperación ao Desenvolvemento: Honduras- Golfo de Fonseca




O proxecto de fortalecemento das capacidades de incidencia política e xeración de alternativas produtivas sustentables no Golfo de Fonseca comparte o acadado até o momento. O proxecto financiado pola Xunta de Galicia (cun orzamento total de 244.892 euros) e cunha duración de 23 meses chega ao seu punto intermedio.


Enxeñería sen Fronteiras Galicia, xunto coa entidade agrupada CARTOLAB (Laboratorio de Enxeñería Cartográfica da Universidade da Coruña) e co socio local CODDEFFAGOLF (Comité para a Defensa e Desenvolvemento da Flora e Fauna do Golfo de Fonseca) localizan o proxecto nos municipios dos departamentos de Choluteca e Valle para cumprimentar o obxectivo xeral do proxecto coa organización da sociedade civil (OSC) vinculada ao sector pesqueiro e agrícola de pequena escala.


                                                                                 
                                                                                      




Foto: Mercadito verde desarrollado con productores de comunidades de Nacaome, apoyado por la Mesa SAN Parque de Nacaome, Valle.









A poboación beneficiaria directa son 385 familias organizadas en 7 grupos locais de agricultores/as e pescadores/as pertencentes a diversas comunidades dos departamentos. Ademais, tamén son beneficiarias indirectas 1686 familias participes do fortalecemento das OSC de maior representación do sector pesqueiro e artesanal da zona.

No tempo que se leva desenvolvendo o proxecto detectáronse problemas coma as débiles capacidades organizativas e de incidencia política dos grupos locais ou o escaso acceso da muller e a mocidade a espazos de decisión e produción en zonas rurais. Sen embargo, o principal cambio no contexto do proxecto foi a situación de inestabilidade social e política dada tralas eleccións xerais e municipais celebradas en novembro de 2017. Esta situación de inestabilidade supuxo diversas dificultades, polo cal se solicitou, e foi concedida, una prórroga de execución e xustificación de actividades que viñan con demora debido a ditas dificultades.





Foto: Diagnose Organizacións da Sociedade Civil. Reunión de socialización e identificación de actores para a diagnose de OSC. Comunidad El Tulito, Chocuteca






En termos de grado de execución os resultados e cadansúas actividades son moi variados. Podemos destacar os seguintes logros de indicadores dos resultados propostos do proxecto en función do maior grao de execución respecto ao proxecto:

     - IOE1R.1.1: Indicador 1 do Resultado 1 Proposto (Fortalecidas as Organizacións de a Sociedade civil que promoven a soberanía alimentaria e a defensa del territorio) : Mellorado o índice de Fortalecemento Institucional do 60% das organizacións de base e grupos beneficiarios, en polo menos un 15%, cun logro do 25% reflexado na capacitación e mellora de 11 OSC en canto a súa xestión organizativa.

    - IOE1R.2.1: Indicador 1 do Resultado Proposto 2 (Ampliadas as posibilidades de medios de vida sostibles de agricultoras/ores e pescadoras/ores de pequena escala mediante procesos innovadores) .Dúas iniciativas de negocio funcionando lideradas por mulleres e mozos/as, tras aplicación de metodoloxía específica, antes de finalizar o proxecto, cun logro do 35% reflexado na recepción por parte do grupo CAC Mulleres Campesiñas Unidas en Marcha de talleres en desenvolvemento empresarial e emprendurismo.

     - IOE1R.3.1: Indicador 1 do resultado proposto 3 (Alcanzados procesos para a xeración de coñecemento en políticas nacionais que fortalezan a gobernanza do sector agrícola e pesqueiro): Polo menos 10 OSC /grupos de base/ seccionais se integran en espazos de participación (mesas, consellos de microcuenca, etc.), reflexado nun logro de 3 grupos OSC/ grupos de base 3 integrados en espazos de participación: Seccional Playa Grande e o Consejo Consultivo Forestal de a Brea de Agua Fría sumáronse á mesa SAN de Nacaome, e o Grupo Agua Caliente da área protexida de La Berbería se sumou á mesa San de El Triunfo.







Foto: Taller de ideas de emprendimiento asociadas a Mujeres Campesinas Unidas en Marcha, Comunidad de El Mapachin, Nacaome, Valle.









Tamén resaltamos algunhas das actividades propostas para os tres resultados propostos do proxecto que destacan polo seu grao de execución:

    - Actividade Proposta 1 do Resultado 1: Diagnose de OSC que traballan nos 7 municipios en materia de Soberanía Alimentaria e Defensa Territorial, cun grao de execución do 85% reflexado na contratación dunha consultoría técnica para dita actividade

 - Actividade Proposta 6 do Resultado 2: Deseño dunha estratexia de intervención do sector produtivo pesqueiro e agrícola de pequena escala, cun grao de execución do 85% reflexado tamén na contratación dunha consultoría para realizar dita actividade.

 - Actividade Proposta 2 do Resultado 3: Participación de sectores produtivos en espazos de decisión, mesas e outros: reunións con SAG (Secretaría de Agricultura e Ganadería), incluíndo Digepesca (Dirección General de Pesca e Acuicultura), etc, cun grao de execución do 40% reflexado na elaboración e edición de afiches e outro material de sensibilización sobre soberanía alimentaria, defensa do territorio e participación en mesas e outros espazos de gobernanza nestes temas.






Foto: Participación en espacios de decisión. Reunicón ordinaria Mesa SAN, El Triunfo, Choluteca.






Sen máis, esperamos que as condicións derivadas da inestabilidade socio-política tralas eleccións xerais de novembro de 2017 melloren e que no proxecto se sigan executando con éxito as actividades para acadar os resultados e obxectivos propostos!







10 dic. 2017

Avance del nuevo proyecto dentro del programa de Desarrollo Rural y Soberanía Alimentaria


A pesar del poco tiempo de ejecución desde la recepción de los fondos del proyecto, creemos que es factible la ejecución financiera de la anualidad 2017 según lo planeado y aprobado en la reunión anterior del Comité de Seguimiento, aunque dada la situación de inestabilidad del país tras las elecciones del 26 noviembre, se van a tomar medidas extraordinarias, empezando por la solicitud al financiador (Cooperación Galega de la Xunta de Galicia) de una prórroga para completar gastos de la anualidad 2017 en enero de 2018 si fuera necesario (acogiéndose a esta situación excepcional).

Se ha avanzado bastante en algunas actividades: maduración de emprendimientos económicos, trabajo con las seccionales (grupos de la base social de CODDEFFAGOLF, la organización hondureña con la que trabajamos en el proyecto) para diagnósticos de las bases sociales, capacitaciones básicas al grupo de pescadores que va a realizar el ensayo de producción de pargo, reuniones de planificación con el CIAL (Comité de Investigación Agrícola Local) del grupo APROEN, para el trabajo de mejora de semillas, y reuniones con la mesa SAN de Nacaome y grupo de productores para la puesta en marcha de la unidad de gestión del mercado (Mercadito Verde).

Se han establecido redes y contactos con otros agentes para facilitar el desarrollo de actividades: docente del INFOP (módulos sobre pesca), Centro Universitario Regional Litoral Pacífico de la UNAH (pesca y acuicultura), DIGEPESCA, Mesas SAN municipales de Nacaome y El Triunfo, así como la Mesa SAN (seguridad alimentaria y nutricional) Regional (región sur de Honduras).

En general, los grupos han acogido muy bien las actividades, y el nivel de participación e implicación es muy satisfactorio. Observamos un posible riesgo para la ejecución con el grupo de jóvenes de APROEN, porque son pocos jóvenes en el grupo y varios están pensando en salir y buscarse otra forma de vida fuera de la comunidad. 

Productores/as de comunidades de Nacaome en el Mercadito verde, en el parque de Nacaome, Valle.

Reunión sobre gestión organizativa de las Asociadas de la Caja de Ahorro y Cr‚édito Mujeres Campesinas Unidas en Marcha, Comunidad de El Mapachin, Nacaome, Valle

Taller práctico sobre Seguridad en el Mar, al Grupo de pescadores Gracias a Dios, impartido por el INFOP, en San Lorenzo, Valle.

Taller sobre elaboración de Estados Financieros con la Asociadas de la Caja de Ahorro y Cr‚édito Mujeres Campesinas Unidas en Marcha, Comunidad de El Mapachin, Nacaome, Valle.


Taller de elaboración de estados financieros a los y las jóvenes de la APROEM, comunidad de El Ocotillo, Nacaome, Valle.
 

16 oct. 2017

Capítulo 9. Masila, exemplo de comunidade rural en El Triunfo.



Como seguramente saberedes as mais fieis seareiras deste blogue, no programa PCR de ESF tamén se inclúe unha semana de estancia en comunidades.

As comunidades rurais de Honduras son unha proporción importante do país, polo que é ben acaído que coñezamos de primeira man como se vive o día a día. Concretamente, da poboación total do país (9,1 millóns de habitantes, segundo os datos do censo do 2016), o 54% atópase disperso en comunidades rurais. No departamento de Choluteca, ao que pertence El Triunfo, a poboación rural é do 62,6%, e se nos centramos no municipio de El Triunfo, os datos ascenden ao 76,4% de poboación rural.

Nas comunidades rurais practícanse a agricultura e gandaría tradicionais, os medios de transporte e comunicación son escasos, e xeralmente carécese de servizos como auga potable, sumidoiros, pavimentación, alumeado público, entre outros. Así mesmo, atópanse diferenzas de escolarización entre as áreas rurais e urbanas, atópase nos obxectivos do plan estratéxico hondureño 2014 – 2018 a mellora deste aspecto, xa que na actualidade a escolaridade promedio é de 8,9 anos nas zonas urbanas, e de unicamente 6 anos nas rurais.





No tocante ao tema da auga, que é o motivo do proxecto de ESF, o Goberno de Honduras conta, desde fai mais de 40 anos, co apoio de numerosas ONGs que desenvolven actividades para dotar de servizos de auga potable e saneamento á poboación hondureña, acadándose coberturas do 82% (abastecemento) e do 72% (saneamento) segundo datos do Banco mundial (2015). Con isto, aproximadamente un millón de persoas vive sen acceso a servizos dignos de auga potable, e uns 2,2 millóns sen acceso a saneamento mellorado. E esta situación agrávase nas zonas rurais, onde segundo o SANAA (Servicio Autónomo Nacional de Acueductos y Alcantarillados), o 28% dos sistemas de auga non son suficientes na estación seca. Nestas zonas, ademais, só son potables arredor do 10% das augas superficiais.

Pois xa postas en situación, e tendo en conta que nas comunidades rurais a xente aínda é mais riquiña que nos núcleos urbanos, se cabe (pois o carácter da xente hondureña é ben amigable e acolledor), a Masila nos fomos Adri mais eu, con moitas ganas de vivir a experiencia. E con moitas ganas de coñecer esa comunidade que viamos todos os días desde o pobo, e desde a estrada panamericana nas nosas viaxes a Choluteca. Pois Masila é a comunidade do Triunfo que está situada no alto de un cerro. Unha situación privilexiada respecto a vistas da natureza e clima mais fresco.


Ao fondo, cerro de Masila visto desde El Triunfo.

Como dixemos, Masila está situada nun cerro, polo que a chegada é a pé. Raramente algún veciño vai en moto ou mototaxi, porque o camiño é moi difícil. Ademais da pendente de subida, tamén é complicado porque a ponte sobre o río rompeu hai un par de meses e aínda están pendentes do arranxo.
As mulleres da Xunta de Augas foron quen nos recolleron e acompañaron ata a súa comunidade, e desde o primeiro día estivemos tan coidados como se das nosas nais se tratara.
Viaxe de ida a Masila.


Sí, as mulleres da Xunta de Augas porque neste caso 6 das 7 persoas que compoñen a xunta son mulleres. Tal e como vimos durante a semana, é unha xunta de funcionamento exemplar, con iniciativa e moitas ganas de aprender. Con elas acordamos un día no que xuntarmos toda a comunidade (composta por unhas 75 familias) e facer unha posta en común do avance do seu sistema de abastecemento que está en proxecto. Incluso despois dunha grande choiva tropical, a comunidade achegouse á xuntanza e volcouse en coñecer o estado do sistema que esperan con tantas ansias, e durante un bo anaco estivemos a recoller propostas de mellora e adaptación.
Ao remate desta reunión, e aproveitando que a municipalidade do Triunfo nos prestara un proxector, gozamos dunha entretida velada con sesión de cinema.  



 Visita a un pozo con lavadeiros de roupa, coas compoñentes da Xunta de Augas de Masila.



Reunión sobre o estado do proxecto de abastecemento de augas en Masila e velada de cinema no local social da comunidade.


Tamén dentro das nosas tarefas PCR aproveitamos a estancia en Masila para achegarnos á escola: hai desde preescolar até os 12 anos, repartidos en 3 aulas. A rapazada que nun principio nos ollaba como estraños blanquitos, pronto se mostraron moi interesados no que tiñamos que contarlles sobre a súa auga. As dinámicas de sensibilización e coñecemento do uso adecuado da auga estiveron acompañadas de cancións e xogos. Facer educación ambiental con alumnado tan receptivo é ben agradecido. Son a xeración do futuro e oxalá tomen conciencia desde a infancia, pois certo é que queda camiño por percorrer coidando un recurso que nos da a vida. 



Sesións de educación ambiental sobre o recurso auga na escola de Masila.


Masila tamén é especial pola súa iniciativa de radio comunitaria chamada Radio Cholula, que co seu slogan “Creando conciencia social” espallan polas ondas diferentes programas, creando debates, recibindo chamadas de opinión e por suposto, dedicando as mellores músicas aos seus oíntes.  Tivemos a sorte de participar en directo en dúas ocasións, dando a coñecer a actividade que ESF está a desenvolver alí.


Os PCRs de auga “no aire” en Radio Cholula.


Ademais destas actividades, a vida cotiá en Masila foi moi agradable, hai unha boa porcentaxe de xuventude, que nos acolleu como a dous mais da comunidade, e cos que tivemos a sorte de coñecer os arredores e facer roteiros pola exuberante natureza que rodea a comunidade, que está localizada no seu punto mais elevado cunha cruz branca desde a que se pode ver a paisaxe ata Nicaragua.
Nas casas non hai auga corrente, aprendemos como é bañarse nos pozos con roupa, tal e como fan alí cada mañá, ademais de aproveitar esa viaxe da ducha para lavar a roupa e volver cargados con baldes de auga para o día. De isto encárganse principalmente as mulleres e cativas, se ben tamén moitos cativos axudan coa traída da auga. Este é un dos motivos que ocupa o tempo de mañá na infancia, e cando as distancias non son moi curtas, compaxinar os quefaceres domésticos coa escolarización vese impedido. Ademais da inseguridade da calidade da auga que están a tomar, pois cada ano enferman por parásitos e diarreas unha grande parte dos cativos. Un motivo mais para solicitar un sistema de auga potable na comunidade.


14 oct. 2017

Caciquismo tropical

Ola siareiros!! hoxe vouvos contar algo que puden apreciar durante a miña estancia en Masila, un pequeno núcleo de poboación situado moi a carón do “mero” centro urbano do Triunfo, como dirían aquí, nun dos cerros que a rodea. Esta comunidade, igual que a maioría de Honduras sufriu en xuño do ano pasado un terrible sismo de 6.2 na escala de Richter, do que non se lamentaron vítimas, pero si numerosas perdas materiais.

 Casa destruida polo terremoto

Estas casas normalmente son de unha soa elevación e feitas con material de adobe pouco compactado, e con tabiques con moi pouco espesor e plásticos, o que fai que calquera pequeno tremor lle produza fendas ou as tire.

Gretas producidas polo tremor


As comunidades rurais son as que mais sufriron este sismo, polo que é moi doado en poboacións como a de Masila encontrarse restos de derrribos producidos polo sismo.

Ruínas doutra casa tirada polo terremoto

Tras isto, a xente vese obrigada a deixar os seus fogares e buscar uns novos. Moita xente opta por construír casas provisionais. Algunhas destas son construídas con estrutura de madeira e placas de metal.


 Casa provisional illada con placas metálicas

Isto non pasou desapercibido no actual goberno hondureño, e enseguida se puxeron as pilas para pór solucións. Para algúns...

Resulta que todo isto que vos vou a contar ten a súa orixe no actual sistema electoral que funciona en Honduras. En Honduras, realízanse dous referendos en cada convocatoria, as denominadas primarias e logo as xerais. As primarias realízanse ao terceiro ano da lexislatura, e serven para que os partidos políticos do país escollan os seus candidatos presidenciais, que logo participarán nas xerais.
As eleccións primarias son levadas a cabo por cada partido, é dicir, cada organización política (e financiada por ela mesma, teoricamente) pon a súa urna onde os seus votantes depositan o voto para elixir o representante do partido que logo un ano mais tarde nas xerais ten intencion de votar. Pero claro, desta forma queda manifestada totalmente a túa intención de voto, no momento en que nas primarias vas a urna de un partido ou de outro.

Por iso as primarias son un moi bo sondeo de como serán as eleccións xerais, e ademais, os partidos políticos saben nome e apelidos dos seus votantes.
Deste modo, os partido políticos aproveitan esta trampa electoral para captar votantes de maneira personalizada e especifica, xa que estes non teñen mais remedio que ir a súas urnas votar cando se traten das primarias.

Polo tanto, volvendo o do sismo, o partido do goberno realizou a construción de casas a xente que se quedou sen fogar, pero a que non adiviñades que pasou? Pois si, estas axudas caían seguindo un especial requisito, a cor política de cada quen. Polo tanto, senón eres azulito, esquécete de vivenda.
E por senón quedaba claro, estas casas que se fixeron foron todas do mesmo tamaño, e pintadas con un azul verdoso chillón que chamase ben a atención, e por se alguén non se daba de conta do que pasaba ainda, na fachada estaba rotulada unha baldosa onde paracía a firma do noso queridísimo Juan Orlando.


 Casa construida polo partido nacional en Honduras coa firma de Juan Orlando

Este é son algún dos métodos pouco ortodoxos que o partido leva a cabo para conseguir o  voto da xente. Logo tamén existen os famosos Bonos 10000, denominados así porque eran axudas de 10000 lempiras anuais a familias  para contrarrestar a pobreza extrema, mellorar a nutrición, a saúde e a educación e promover así a poboación mais vulnerable do pais.
Este bono dábase de forma mensual, e seguindo unha serie de pautas, polo cales case nunca as familias nunca recibían os 10000 lempiras íntegros a final de ano.
E quen credes que recibía estas axudas... ? Este método asistencialista e ineficiente era outra das malas artes coas que o partido do poder conseguía o voto da poboación mais vulnerable.
A corrupción neste país de centroamérica é levada a cabo polo goberno de forma asidua e descarada. E non só iso, practícase con total blindaxe e impunidade.

E con estas artimañas, o goberno consegue calar as bocas e seguir gañando, a pesar do claro descontento que xa existe entre a población catracha, incluso entre algún militante do mesmo partido.

Esperemos que desta volta, nas eleccións deste vindeiro mes de novembro, se faga manifesto desta desaprobación xeral e se poña fin dunha vez a esta lexislatura tan deshonesta, digna de competir cos mellores anos da mismisima alcaldía de Marbella. 

13 oct. 2017

Construcción y habitabilidad en el sur de Honduras. Materiales tradicionales vs. modernos

Aquí presentamos sendos informes elaborados por Martiño (en 2015) e Irene (en 2016) en sus respectivas estancias en Honduras dentro del Programa de Conocimiento de la Realidad de ESF Galicia.

El objetivo es ir conociendo los materiales y técnicas constructivas más habituales en la zona de trabajo de los programas de ESF en Honduras, incluyendo las más tradicionales (que se han ido perdiendo), con idea de empezar a promover una construcción más sostenible según lo que promueve la bioconstrucción y aumentando la soberanía constructiva, en una zona donde la temperatura es suave, pero existen amenazas recurrentes de inundaciones, huracanes y terremotos.

Construcción con adobe, preparando los ladrillos

Estructura de adobe en construcción

Casa con materiales convencionales





27 sept. 2017

Capítulo 7. Xira á Rexión de Trifinio

A semana pasada tiven a oportunidade de visitar a Rexión de Trifinio (punto onde converxen as fronteiras de Guatemala, O Salvador e Honduras, nunha xira coa delegación da Mesa de Ambiente, Xestión de Riscos e Adaptación ao Cambio Climático (Mesa AGRACC, polas súas siglas en español) da Rexión 13 – Golfo de Fonseca. Así pois, acompañado de representantes de CODDEFFAGOLF, Ayuda En Acción, Gobernación Choluteca, Plan de Nación, ADEPES, ACS Promasur, Consejo de Desarrollo Región Golfo de Fonseca,  El Heraldo, e Alcaldía San Marcos de Colón, alá fun catro días. Dous deles de viaxe e dous deles cargados de interesantes actividades para coñecer a cooperación transfronteiriza destes países.

Delegación da Mesa AGRACC acompañados de técnicos do Plan Trifinio nunha das súas instalacións en Sinuapa, Ocotepeque (Honduras).


A rexión está conformada por 22 municipios de Honduras, 8 municipios do Salvador e 15 de Guatemala, que abranguen un total de 7.541km2 e suman 819,000 habitantes, a gran maioría poboación rural (70%), un 42% en situación de pobreza e cun Índice de Desenvolvemento Humano (0.6) inferior aos promedios nacionais. A Rexión Trifinio alberga tres grandes cuncas hidrográficas dos ríos Lempa, Motagua e Ulúa que proveen servizos ecosistémicos aos tres países. Os seus principais problemas ambientais son: contaminación por desfeitos urbanos e agrícolas, inestabilidade de taludes, erosión e sedimentación, deforestación e incendios forestais - nas últimas décadas ten perdido más do 30% de cobertura boscosa-, e inundacións. Cabe recordar que esta rexión atópase dentro do coñecido como Corredor Seco de Centroamérica.

A poboación estase concienciando da importancia do coidado dos bosques para dispoñer de auga.

O día 20 estivemos en Esquipulas (Guatemala). Alí, no Centro de Visitantes de Plan da Arada realizáronse tres presentacións que nos permitiron coñecer en terreo o Programa Bosques e Auga do Plan Trifinio, máis especificamente o seu Modelo Forestal: compensación por servizos ecosistémicos hídricos. Este modelo foi implementado a partir de 2012, co apoio da cooperación alemá, en tres microcuencas piloto: As Balanzas, Marroquín e O Volcán. O obxectivo do proxecto é desenvolver e difundir metodoloxías e aprendizaxes dos arranxos locais en base aos mecanismos de Compensación por Servizos Ecosistémicos asociados á provisión da auga (CSEH). O contexto previo relacionado á xestión dos recursos do bosque e a auga era a prevalencia do interese individual sobre o comunitario, evidenciado polo baixo nivel organizativo das comunidades e a degradación da microcuenca. Con todo, a través do proxecto conseguiron impulsar redes solidarias e altruístas de conservación dos recursos ecosistémicos mediante incentivos. O método é constituír arranxos institucionais a nivel local no que as comunidades, propietarios dos terreos, organizacións de base, como as Xuntas de Auga, Organizacións non gobernamentais, e institucións gobernamentais acordan compensacións para garantir a conservación e/ou rexeneración dos bosques. Un dos exemplos destes arranxos é que a Municipalidade de Esquipulas comprométese a mellorar o acceso viario ás comunidades a cambio de que estas protexan o bosque. Unha das iniciativas máis destacables do proxecto, que tamén foi presentada, é a creación do Fondo Verde, unha organización con participación de sete comunidades, xestionada por elas mesmas e liderada por mozas. O obxectivo deste fondo é recadar diñeiro para a xestión da auga e dos bosques. Para iso estableceuse unha cota de 144 quetzales por ano, sendo 120 investidos á potabilización e mantemento da auga, e 24 para o coidado dos bosques a través do pago por servizos ecosistémicos aos propietarios da zona (contabilízanse 78 propietarios), a cambio de que estes se comprometan a non explotar os bosques. Despois de dous anos de existencia, o Fondo Verde ten recadados 30.000 quetzales en fondos para a capitalización do proxecto, o que asegura a súa sustentabilidade e a do proxecto, cando finalice o financiamento externo. Como visión estratéxica, está a estudarse a forma de ampliar a participación da poboación urbana no Fondo Verde, pois é o núcleo de Esquipulas o que consome máis recursos hídricos (75%).

Centro de Visitantes Plan de la Arada, microcunca El Volcán, en Esquipulas (Guatemala).


Dinámica que realizan nas comunidades para deseñar un plan estratéxico de acción de maneira participativa. A través dunhas imaxes con debuxos se identifican as necesidades prioritarias da poboación local.

Xa pola tarde, na oficina do Plan Trifinio explicóusenos a súa orixe e evolución. O Plan Trifinio selouse o 12 de novembro de 1986 co acordo dos tres gobernos nacionais de Honduras, Guatemala e O Salvador e co apoio da Unión Europea (UE), a Organización dos Estados Americanos (OEA) e o Instituto Interamericano de Cooperación para a Agricultura (IICA). O motivo principal deste acordo foi a conservación forestal enfocada na defensa do bosque nubrado que se sitúa no macizo de Montecristo, onde se atopa o Punto Trifinio. Este compromiso de cooperación transfronteiriza a nivel rexional e local dáse no marco dos acordos de paz contemporáneos.
No ano 1992 desenvolveuse o primeiro Proxecto Piloto Trifinio co investimento da UE para contribuír ao desenvolvemento sustentable e ao proceso de integración Trinacional na rexión fronteiriza do Trifinio. Máis adiante, en 1997 asinouse o Tratado do Trifinio, baixo o lema “auga sen fronteiras”, dando así inicio ao proceso de institucionalización, creando unha rede estruturada de organizacións do Trifinio. Este Tratado está unicamente supeditado ás constitucións das repúblicas dos tres países. Por iso, conformouse a Comisión Trinacional do Plan Trifinio (CTPT), con personería xurídica propia, como máximo órgano decisor. Nel reúnense os vicepresidentes de Guatemala e O Salvador, e a persoa designada polo goberno hondureño. A Secretaría Executiva Trinacional, que dispón dunha Dirección Executiva en cada país, é o órgano que se encarga do funcionamento e o desenvolvemento do Plan Trifinio, apoiada pola Xerencia Técnica Territorial, con oficinas nos tres países. Ao mesmo tempo existe un Comité Consultivo, no que están representadas as Alcaldías, Gobernacións e Organizacións da Sociedade Civil da zona. Desde entón, nestes 30 anos de existencia, viñeron desenvolvendo tres programas: Programa Bosques e Auga, sustentado en tres modelos (forestal, agroforestal e silvopastoril); Ordenamento de Turismo Sustentable; e Fortalecemento de Cadeas de Valor (café, froiteiros e leite).
Un dos proxectos máis exitoso que se executa no marco do Plan Trifinio é o Modelo de Adaptación ao Cambio Climático, presentado no cume mundial de 2016 sobre o cambio climático: Conference of Parties 22 (COP22). Este proxecto, desenvolvido na mancomunidade Copanch'orti', baséase en xerar capacidades de resiliencia ao cambio climático, combinando coñecementos científicos e ancestrais, co obxectivo de garantir o uso sustentable e responsable dos recursos e o incremento da capacidade produtiva das comunidades locais.



Ao día seguinte, xoves 21, desprazámonos da cidade de Esquipulas (Guatemala) a Sinuapa, Ocotepeque (Honduras), visitando en primeiro lugar a Asociación de Municipios do Val de Sesecapa (AMVAS). Alí coñecemos as experiencias en proxectos de produción sustentable do café, como a creación dunha Mesa Trinacional de Café, que contaba con representantes de asociacións produtoras, gobernos locais, organizacións da sociedade civil e empresas distribuidoras.

Ao mesmo tempo presentóullenos a Rede de Mancomunidades Rexión de Trifinio, que suma a 12 mancomunidades co obxectivo de fortalecerse institucionalmente, logrando facer máis incidencia política a nivel nacional, e de articular iniciativas de gobernanza a través de proxectos con financiamento da cooperación internacional. No marco desa cooperación realízanse intercambios de experiencias exitosas entre os tres países que abordan: impulso das políticas públicas, estratexias para unificar as experiencias entre os municipios, descentralización dos servizos públicos e a incorporación de sistemas de manexo de augas residuais.

Sempre puxemos atención e tomamos nota das presentacións do persoal técnico do Trifinio.
Acto seguido, a delegación da Mesa AGRACC trasladámonos ás instalacións da Mancomunidade Trinacional Río Lempa, onde escoitamos ao seu coordinador Héctor Aguirre. Alí mostrounos o seu traballo de implementación de políticas públicas orientadas a mellorar diferentes indicadores da rexión: Índice de Desenvolvemento Humano (0.5); poboación en situación de pobreza (59.1%); poboación analfabeta (30.5%); desnutrición crónica infantil (máis do 30%); poboación sen acceso a auga segura (máis do 40%); e altos índices de desemprego e migración. Estas problemáticas abórdanse desde diferentes proxectos que contan coa asistencia técnica e financeira de axentes da cooperación internacional, tales como a axencia de cooperación alemá (GIZ), a Unión Europea, a Comuna de Milán, a Deputación de Huelva ou a área Metropolitana de Barcelona e outras institucións. O resultado de todo este traballo convértese na implementación de cinco políticas públicas locais transfronteirizas: territorio indivisible, que persegue o manexo sustentable do territorio adecuándoo ás normativas nacionais; fame cero, que persegue o obxectivo de erradicar a fame e a pobreza; cidade limpa, que busca implementar un sistema de manexo integral de tratamento de refugallos sólidos para asegurar a limpeza das áreas urbanas; e bosques para sempre, que pretende a conservación e o usos sustentable das áreas naturais.

A conclusión foi que despois de 9 anos de traballo, conseguiron fortalecer os gobernos locais no seu rol como implementadores de políticas públicas locais, xerando un cambio de visión na xestión pública e contribuíndo á cultura política de cooperación e gobernanza. Un exemplo dese cambio de modelo de xestión pública é a iniciativa de crear unha plataforma en liña na que compartir información accesible aos sucesivos gobernos locais para evitar que cando un goberno leve consigo todos os datos en lugar de cedelos ao seguinte (páxina web: http://sintet.net/). En perspectiva, o traballo da mancomunidade tamén contribúe á integración centroamericana e a motivar un cambio global a través de iniciativas locais desde pobos organizados. É por iso, que nesta reunión animouse á Mesa AGRACC a liderar un proceso de diálogo e cooperación transfronteiriza entre Honduras, Nicaragua e O Salvador, en base ao trifinio marítimo localizado no Golfo de Fonseca.

Yajaira, técnico de CODDEFFAGOLF, coordinadora da Mesa AGRACC, foi a organizadora da xira.
Despois de xantar, desprazámonos ao municipio de San Ignacio, Chalatenango (O Salvador). Alí, na oficina territorial do Trifinio, se falou do obxectivo que ten a plataforma baseado na procura da dinamización da economía a nivel rexional nos tres países, potenciando as cadeas produtivas, o turismo sustentable e o desenvolvemento rural territorial. Por iso, trasladámonos á comunidade do cantón as Granadillas, moi preto da fronteira con Honduras. Alí visitamos a leira do Carmen, propiedade de Don Ignacio Salquero, co fin de escoitar as súas boas prácticas e experiencias. A través das súas palabras coñecemos o proxecto que se radicou na zona desde o ano 2007, implementando obras de conservación de chan, barreiras vivas e construción de acequias, produción de repolo e plantacións de aguacate. Nas leiras beneficiarias polo proxecto implementouse a incorporación de abonos agroecológicos, como é a fabricación do bocachi.

A máis de 2.000m de altura, os veciños da Comunidade de La Palma, municipio de San Ignacio, Chlatenango (O Salvador), contáronnos como a súas producións, como a de aguacates, melloraron grazas aos abonos orgánicos. Tamén recibiron capacitacións de agroecoloxía.
Posteriormente visitouse a comunidade da Palma no municipio de San Ignacio, a fin de coñecer a experiencia da cooperativa ACOPHASS, conformada por socios poboadores e líderes da comunidade, constituída por 32 membros dos cales 26 son homes e 6 mulleres. A cooperativa converteuse nunha oportunidade de xeración de emprego para mozos especialmente para mulleres solteiras. A cooperativa abastece a pequenas comerciantes na capital do Salvador, dinamizando a economía local. Coa organización da cooperativa e desde o apoio do proxecto plan Trifinio, veuse dinamizando os agros negocios locais impulsando os procesos de comercialización, e de xeración de oportunidades de emprego. Tamén se fortalecen estes espazos coa promoción de feiras do mercado para comercializar os produtos.

A riqueza cultural desta rexión era máis que evidente a través dos seus produtos artesanais. Só en Guatemala viven 23 pobos étnicos con cadanseu idioma.

Ao termo da última actividade da xira, a delegación da Mesa AGRACC realizou unhas reflexións finais que deron lugar ás seguintes conclusións:

  • A rexión de Trifinio é un exemplo da solución de problemas transnacionais de forma cooperativa, evitando que se xeren conflitos. Por iso, sería desexable que un acordo trinacional similar realizásese no Golfo de Fonseca, sendo o punto trifinio onde converxen O Salvador, Honduras e Nicaragua. Desta forma, poderíase tentar, a través da cooperación transfronteiriza, o desenvolvemento económico sustentable e a protección e a conservación dos recursos mariño-costeiros.
  • Ao mesmo tempo, a experiencia do Plan Trifinio é un fito en Centroamérica, que contribúe á integración rexional e á o empoderamento dos gobernos locais, como actores emerxentes nas relacións internacionais e axentes do cambio global cara a modelos de desenvolvemento sustentable e adaptación ao cambio climático.
  • As estruturas de gobernanza formadas entre institucións gobernamentais, gobernos locais, ONGs, organizacións de base e empresas xeran espazos de diálogo acerca do desenvolvemento da economía local, propiciando actuacións coordinadas, estratéxicas e sinérxicas. De especial relevancia son as mancomunidades, como órganos fortalecedores dos gobernos locais nos seus roles de implementadores de políticas públicas que provean servizos públicos básicos á poboación.
  • Destácase o emprego da metodoloxía compensación por servizos ecosistémicos como incentivos altruístas e solidarios eficientes para a conservación e protección dos bosques e concas hidrográficas. É importante buscar fórmulas como estas que contribúan a garantir o acceso das poboacións á auga, especialmente en zonas de escaseza como as que se atopan no Corredor Seco de Centroamérica.

Tamén nos quedou algo de tempo para coñecer a Basílica do Cristo Negro de Esquipulas, un centro de peregrinación que recibe até un millar de persoas cada ano.